Fjalët e urta, janë  fjalë ose norma të krijuara nga populli, të cilat tregojnë të vërtetat në jetën e përditshme, me anë të kuptimeve figurative. Fjalët e urta njihen dhe me emrin proverba. Këto janë thënie të shkurtra artistike kolektive, që, në mënyrë shumë sintetike, shprehin mendime e gjykime për ngjarje, dukuri e çështje të ndryshme. Mendimet dhe gjykimet e fjalëve të urta kanë dalë nga praktika shumëshekullore e punës dhe e jetës së popullit. Për këtë arsye populli i quan ato dhe fjalë të moçme ose fjalë ari. Po për këtë arsye, ato paraqiten si të vërteta të pakundërshtueshme e me vlerë të përhershme. Sigurisht, kjo është e drejtë për shumicën e rasteve, por jo për të gjitha rastet. Disa fjalë të urta dhe mendime që ato bartin, u përkasin periudhave të caktuara historike. Fjalët e urta e shprehin mendimin e tyre në forma të ndryshme: si përfundim logjik, si parim, si ligj, si këshillë. Po s’punove në të ri, do të vuash në pleqëri; Lumi fle hasmi s’fle; Shtri këmbët sa ke jorganin. Disa fjalë të urta e shprehin mendimin drejtpërdrejt, kurse të tjerat në mënyrë të tërthortë, figurative. Kur thuhet puna të jep shëndet, shprehja përdoret me kuptimin e saj të parë të zakonshëm; por, kur thuhet S’mbulohet dielli me shoshë, shprehja ka kuptimin se e vërteta s’mund të fshihet. Në rastin e pare, arti i proverbit qëndron te mprehtësia dhe drejtësia e mendimit, te aftësia për ta shprehur mendimin me sa më pak fjalë. Në rastin e dytë, veç këtyre, kërkohet dhe aftësia për të gjetur figurën e duhur. Populli është treguar shumë i talentuar në gjithë këto drejtime. Për të shprehur mendimin në mënyrë figurative, populli në fjalët e urta përdor më shumë metaforën, alegorinë dhe krahasimin; Bes’ e shqiptarit – si purtek’ e arit; S’futet hosteni në thes. Në gjithë rastet mendimi shprehet në mënyrë përgjithësuese. Për këtë arsye fjalët e urta pëlqejnë shumë fjalitë mungesore, mënjanojnë fjalët që nënkuptohen. Veç kësaj, tek ato ideja nuk del nëpërmjet shtjellimit të një subjekti. Ato janë vetë ideja. Sintetizmi, karakteri përgjithësues dhe mënyra figurative e shprehjes së mendimit bëjnë që çdo fjalë e urtë të përdoret me disa kuptime. Proverbi Derri do plumb, fjala vjen tërheq vëmendjen për qëndrimin që duhet mbajtur kundër armikut, kundër së keqes në përgjithësi e kundër njerëzve kokëfortë. Prandaj për të ditur kuptimin e saktë të çdo fjale të urtë, duhet të mbahet mirë parasysh koha, vëndi dhe rasti kur thuhet. Tematika e proverbave është shumë e gjerë dhe e larmishme. Proverbat kapin çështje që i kanë dalë popullit që në kohët e hershme e gjer në ditët tona, prandaj janë enciklopedi e filozofisë popullore. Temat kryesore që trajtojnë janë:

1. Atdheu (atdhedashuria, liria e atdheut, lufta kundër armiqve të tij, si edhe karakteristikat e shqiptarit): Duaje atdhenë si shqiponja folenë; Druaj’armikun - o helm, a thikë. Gjuha dhe njerzit janë tapia e vëndit. Ara ime,varri im. Guri i rëndë në vënd të vetë. Gjuha ruhet atje ku shkruhet. Kush ka vdekë për atdhe, nuk ka vdekë por ka le. Balta më e ëmbël se mjalta! Bukë e hi e në shtëpi.

2. Marrëdhëniet shoqërore (varfëria e masave, protesta dhe lufta e tyre kundër padrejtësisë): I varfëri vjel rrushin, i pasuri pi mushtin; Ule qafën, prite zverkut.

3. Familja: Burrë e grua – mish e thua; Kur s’do nënën e babanë, asnjeri s’ta ka sevdanë. Ata që jetojnë nga dashuria, jetojnë për gjithmonë.

4. Puna (vlera e saj, rregulli e kujdesi në punë, shfrytëzimi i kohës së punës, zanatet): Këmbëpërbaltja – gojëpërmjaltja; Lëmyshku bren gurin, përtimi fik burrin; Fjala e gjatë bën ditën e shkurtër. Mos i shiko gunën po shikojë punën. Nga puna po nuk rrodhi do pikojë. Mbill me një dorë, korr me të dyja.

5. Morali (e mira dhe e keqja, e drejta dhe e padrejta, e vërteta dhe gënjeshtra, virtyti dhe vesi): Një krimb than një lis; E drejta dërrmon hekurin; Kush shkon pas brumbullit, do të arrijë tek plehrat

6.Jeta. (Duhet dashuruar, duhet urryer, duhet luftuar, duhet që njeriu të vlojë përbrënda. Kjo mund ta bëjë jetën të hidhur, por pa këtë e gjithë jeta është një kotësi. Është një ndeshje e përjetshme në mes ëndrës dhe realitetit). Jeta nëse di ta përdorësh zgjat shumë. Jeta kurrë nuk tepron. Jeta është ose një aventurë e guximshme ose asgjë! 

Këto ishin disa prej lumit të fjalvë të urta të përdorura në shekuj nga i madhi “popull”, disa prej proverbave e  thënjeve të shumta nga autorë, e dietarë të mëdhenj, në kohë të ndryshme, por që jeta është një dhe vetëm një. Çka është jeta? Pyetje sa e lehtë, po aq e vështirë. Mendje të thella filozofike kanë dhënë përcaktime të ndryshme se si e konceptojnë në mendjen e tyre gjënë më të çmuar, që ka njeriu. Dhe për ta përmbyllur dua të sjell në vëmëndje shprehjen e një  shkrimtari e filozofi portugez “Fernando Pessoa”, i cili aq bukur e ka thënë:“Nëse, pasi të vdes, duan ta shkruajnë biografinë time, nuk ka asgjë më të lehtë. Kam vetëm dy data – të lindjes, dhe të vdekjes. Mes njërës dhe tjetrës të gjitha ditët janë të miat.” Shijojeni jetën!